Informatie over natuurgebied De Heinis.

"Zo werd een grote hoeveelheid Romeins aardewerk, waarbij ook terra sigillata, gevonden bij het bouwrijp maken van een terrein ongeveer 500 meter zuidelijk van de Empelse Hut. De sporen werden ontdekt door een groep amateurarcheologen van de heemkundige kring De Bosboom ... onder leiding van de heer A.N. van de Lee." G. Beex: Archeologisch overzicht der gemeente Rosmalen, Brabants Heem, jaargang 22, 1970.

heinis 2020 wielen

Wielen langs de hervense dijk en de Heinisdijk.

Wielen ontstonden in de loop der eeuwen als het Maaswater door de dijk heen brak. Door de kolk die onstond, zijn wielen vaak rond (vandaar de naam). Nadat het water zich had teruggetrokken, werd gekeken aan welke kant van het wiel het gemakkelijkst was om de dijk te herstellen. Daardoor onstonden er kronkels in de dijk.

Wielen kunnen soms wel 10-20 m diep zijn, maar hier zijn ze niet zo diep. Het meer oostelijk gelegen fortwiel bij Fort Orthen is maximaal 4 meter diep (meting Witteveen en Bos, 16-7-2020 in opdracht van de gemeente 's-Hertogenbosch), het Duitse wiel en het Platte wiel zijn 6 resp. 5,5 m diep (http://www.hsvonsgenoegen.com/articles.php?article_id=26).

Hieronder het vermoedelijke jaar van ontstaan, de naam en wat bijzonderheden van de wielen langs de Hervense dijk en de Heinisdijk.

1.[vóór 1629] Rosmalense wiel 

2. ?

3. [1781] Platte wiel of gat van Hanna Coolen  

Hanna Coolen was de weduwe van Hendrik Coolen. Alle landeigenaren langs de dijk hadden de verplichting om hun dijkvak te onderhouden. Hanna Coolen had de pech dat er een dijkdoorbraak plaatsvond op haar stuk land en dat ze de herstelkosten niet kon betalen. Haar land is toen onteigend om de reparatie te betalen. Ik ben nog op zoek wanneer dit plaatsvond en ik ben er nog niet zeker van of het misschien toch gaat om wiel nr. 4. Het Platte wiel is max. 5,5 m  diep.

4. [1880-1895] Duitse wiel  

Genoemd naar een Duitse uitkijkpost bij dit wiel in de Tweede Wereldoorlog. Het Duitse wiel is max. 6 m  diep.

5. Duits gat

6. Heilige-Geestwiel of Bleekerswiel

Het Heilige Geesthuis (of Geefhuis) in de Hinthamerstraat was de grootste armeninstelling in 's-Hertogenbosch. Het had veel landerijen en o.a. dit wiel (als visvijver) in bezit.   

7. ? is gedeeltelijk gedempt/verland  

8. Putterswiel 

Een putter is een prachtige rood-wit-geel gekleurde vogel (echt Oeteldonks).

9. Defensiewiel.

Het terrein hier was lang in bezit van het Ministerie van Defensie; vanaf 1860 - 1890 was naast het wiel een klein fort. 

Het Ruivogelswiel (gelegen naast waar nu het gebouw van de Volkstuinvereniging staat) bestaat niet meer, maar het wordt al genoemd in de Kroniek van het Sint Geertruiklooster voor het jaar 1360. Het is, voor zover ik weet, de eerste maal dat we te weten komen dat er hier een dijk is: "In den jaere 1360 ... volgens privilegie van den hertog Wenseslaus is Jan Dicbier, hoogschout van Den Bos, mede gecompereerdt met de heemraden van den polder Eijgen op den dijck van Orten, beginnende aen den Ruijvogels Wiel tot aen de heerlijchijt van Empell." Bij de aanleg van de volkstuinvereniging in 1972 is dit wiel gedempt.

 

 

heinis 1872 beerse maas
Kaart van de traverse der Beerssche Maas ten oosten van de Dieze. Steend. v. A.J. Bogaerts, Breda, 1850-1875. Univ. van Tilburg, Brabant-collectie. De Hervense dijk/Heinisdijk in oranje tussen Orthen en Rosmalen.

Bij Grave lag vroeger de Beerse overlaat (verlaagd stuk Maasdijk) en in tijden van hoog water (winter) werd het poldergebied ten noorden van 's-Hertogen­bosch en Oss onder water gezet. De Heinisdijk, die vroeger Orthense en Rosmalense Maasdijk werd genoemd, was een gedeelte van de zuidgrens van de polder van der Eigen waar het water van de Beerse Maas doorheen stroomde. De belangrijkste functies van het polderbestuur waren: droog houden van het land in de zomer en de herfst, waterberging in de winter en vroege voorjaar, (wat we tegenwoordig "ruimte voor de rivier" zouden noemen) en het vruchtbaar maken van de landerijen in de polder door het inlaten van voedselrijk Maaswater (1). Ook de zuidkant van de dijk stond waarschijnlijk regelmatig onder water door het overstromen van de Aa. De Heinisdijk had een functie als verbinding tussen Orthen en Rosmalen. Langs de Heinisdijk liggen nu nog 9 wielen, restanten van dijkdoorbraken uit vorige eeuwen.

 

(1) … omdat eene beperking van het afstroomingsvermogen eene verhooging van den waterspiegel zal ontstaan en de uitwatering zelve zal belemmerd worden, waardoor, zoo de lager gelegen landen al niet onder water zullen blijven, dan toch zeker de tot dusverre bestaanden vrijen afloop, en de zoo noodzakelijke waterberging zullen verloren worden, en de landen en polders al dadelijk het vruchtgevend genot zullen moeten missen, dat zij thans door het inlaten van maaswater op daarvoor geschikte tijden vrij en onverhinderd bezitten; … Uit BHIC, inventaris 7421, map 167: 1859 protest van polderbestuur tegen de aanleg van een schutsluis in de Dieze bij Crevecoeur. 

heinis 2020 oost satellietDe naam Heinis komt waarschijnlijk van het woord "omheinen". 
"De namen die in deze afdeling worden besproken, hebben betrekking op de afbakening van percelen land. Tegenover de vrije vlakte, waarin het vee liep te grazen, stonden de omheinde akkers en de hooi- en grasweilanden. ... Naar de dijk die de grens vormde, heet een stuk land onder Rosmalen: de Heinis." (Harry Coppens, Rosmalla, jaargang 11, nr. 3, p. 44)..

Zie ook Middelnederlands woordenboek. Heinen: een erf afsluiten of afscheiden, zowel door een muur, schutting, heining, als ook door een greppel of sloot.

 

 

 

Heinis-oost, satelliet maps.google.nl

Tijdens en na de laatste ijstijd (het Weichselien, 115.000 - 10.000 jaar geleden) voerde de wind zand aan uit de toen drooggevallen Noordzee. Daardoor zijn er vier grote zandruggen in Brabant ontstaan. De meest noordelijke loopt grofweg van de Loonse en Drunense duinen over Deuteren, de markt van 's-Hertogenbosch naar de zandverstuiving van Rosmalen en Nuland. De Heinis ligt aan de noordrand van deze zandrug; er is rivierklei ten noorden van de dijk en zand ten zuiden van de dijk (zie de afkalvingen van enkele wielen). Deze zandrug is later doorsneden door de rivieren de Dommel en de Aa en de Zandleij en de Broekleij bij Vlijmen. In het westelijk deel van de Hei­nis zijn zgn. komgeul­gron­den (rivierklei) met venige lagen. Hier is de humuslaag 20-50 cm. dik, in de zuidwestelijke hoek meer dan 50 cm. dik.

zandrug denbosch 20200321

Zandrug bij 's-Hertogenbosch (oranje) met de Heinis (rood). Kaart openstreetmap.org.

 

heinis 2017 kadaster

kadasterkaart Natuurgebied de Heinis, 2017

Natuurgebied de Heinis is eigendom van de gemeente 's-Hertogenbosch (roze), het Brabants Landschap (geel), Staats­bosbeheer (blauw) en particulieren (niet ingekleurd). Het gedeelte ten oosten van de Balkweg is in erfpacht bij Brabants Landschap. Een stukje tussen de dijk en de wijk de Herven en ten westen van de Balkweg in beheer bij de werkgroep Heinistuin.    

Achtergrondinformatie over de Heinis.

Niet direct via menu beschikbaar; artikelen zijn beschikbaar via links in artikelen in hoofdcategorie Heinis.

Pagina 3 van 3

Wat is/doet het IVN?

IVN 's-Hertogenbosch
IVN 's-Hertogenbosch is een vereniging met als doel natuur- en milieu-educatie.

Actieve vrijwilligers
IVN 's-Hertogenbosch bestaat uit actieve vrijwilligers. Onze vereniging kent zowel volwassen leden als jeugdleden.

Wat staan we voor?
Wij willen iedereen stimuleren de natuur te ontdekken rond de thema's educatie en bescherming.

 

button lid worden button lid worden
button lid worden button lid worden button natuurbeleving voor bijzondere groepen

Facebook logo 150   facebookbutton

 

   

Contact met IVN 's-Hertogenbosch e.o.

© 2021 IVN - VNW 's-Hertogenbosch e.o.