Informatie over natuurgebied De Heinis.

Op een oude kaart uit 1616 staat o.a. de dijk van Orthen naar Rosmalen (letter I). Ook het Orthense wiel staat aangegeven. De dijk aan de zuidkant van het wiel is "afgehaelt" (E) en aan de noordkant is een "nieuwen dijck" (F). Dit hing samen met de wens van 's-Hertogenbosch dat de dijk wat verder van de stad af zou komen te liggen. In de 16e eeuw werd Orthen zo goed als gesloopt en afgegraven om de dreiging uit Gelre en later van de protestanten uit het Noorden, dat via hoger gelegen gronden de stad zou kunnen naderen, af te weren. In het twaalfjarig bestand (1609-1621) werd Orthen weer geleidelijk opgebouwd en in 1616 was er daarom sprake van een "nieuwen dijck". Zie ook http://www.bosschebladen.nl/media/pdf/2010-3-03Genabeek.pdf.

heinis 1616 kaart orthen

A De Ortensche poort

B den weg van de stadt nae orten

C de lange brugge

D den dyck nae Empel

E den ouden dijck  afgehaelt

F den nieuwen dijck nu gemaeckt

G hooch lant daermee den dijck voort maecken sal

H leech lant oude gemeijnt

I den Dijck nae Roosmaels

Voor zover bekend, de eerste kaart waar de dijk tussen Orthen en Rosmalen goed te zien is. Verbeeld wordt het 'wonder van Empel' in 1585. Schuin rechts boven de letters BOSCH vindt u de dijk (met drie figuren); links de kerk van Orthen, rechts nog net te zien de kerk van Rosmalen. De dijk met de molen (tussen de woorden GEN en BOSCH) is de Koedijk. 

heinis 1585 Braun Hogenberg Small

  • 1907: Bouw van boerderij "De Noordpool"; Marinus Tibosch had drie winters daarvoor met steekschop, paard en boerenkiepkar de omgeving opgehoogd met zand uit Rosmalen.
  • 1920: Kerstmis 1920 overstroming; water staat tot de dakgoot van de Noordpool. Fam. Tibosch vlucht met vee naar Berlicum tot Februari. Jaar daarop "goed grasjaar", vanwege bemesting door Maaswater.
  • 1940-1945: Tweede Wereldoorlog. Duitse uitkijkpost bij wiel dat dan Duitse Wiel gaat heten. Duits geschut op de redoute.
  • 1942: sluiten Beerse overlaat.
  • 1950 (?) : zandafgravingen in het Heinisgebied, waarschijnlijk gebruikt voor stadsuitbreiding (de Vliert?).
  • 1970: Begin jaren '70 eist de gemeente 's-Hertogenbosch het Heinisgebied, dat toen nog van de gemeente Rosmalen was, op voor stadsuitbreiding. Project­ontwikkelaar Stienstra sluit een contract met de gemeente over het vestigen van flats en een hotel in het Hei­nisgebied. Na protesten wijzigt de gemeente het bestemmingsplan ten gunste van de natuur. Met dank aan Steven Tibosch, boer en wethouder van Rosmalen, (bewoner van boerderij "de Noordpool" aan de Heinisdijk). Uiteindelijk (20 jaar later) wordt de ge­meente veroordeeld tot het betalen van 80 miljoen gulden aan Stienstra.
  • 1985: Aanplant van bos langs Reitscheweg (oostelijk deel van de Heinis).

kaart 1629 Expugnatio Sylvae-Ducis(a); uitsnede omgeving van Heinisdijk en Hervensedijk, met linksonder het kwartier van Willem Van Nassau bij Orthen. Rechtsbovenin een stukje van Fort Sint Anna aan de rand van het huidige Rosmalen. Daartussen de Heinisdijk met aan de zuidkant nummer 37: Cavallerie van de graaf van Limburg-Stirum

heinis 1629 orig 002 Smallthumb heinis 1629 2015 osm

(a) Expugnatio Sylvae-Ducis Ao 1629. Grote kaart van het beleg van Den Bosch door Frederik Hendrik, 1629, Balthasar Florisz. van Berckenrode, Salomon Savery, Theodorus Niels, 1629. https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/RP-P-OB-102.326

overlay van een recente kaart (2015) met de kaart Expugnatio Sylvae-Ducis(a) uit 1629 over het beleg van 's-Hertogenbosch door Frederik Hendrik gedurende de Tachtigjarige oorlog. 

 © Ferd Sauter, 2015

heinis 1629 2015 osm

thumb heinis 1629 orig 002 Small

1  Fort Orthen; de achterkant van het schiereiland waar Fort Orthen nu op ligt, vertoont overeenkomsten met de linie.

2. Redoute: achter het huis Herven 60A. De linie splitst zich hier in een tak richting Fort Orthen en richting de stad. De tak richting Fort Orthen gaat achterlangs de boerderij; de tak richting de stad buigt verderop naar het zuiden en gaat over in de voormalige Koedijk en langs de voormalige Koesluis.

3. Redoute waar nu een schuur staat van de volkstuinvereniging.

4. Knik in de dijk bij het Heilige-Geestwiel.

5. Het wiel waar de linie dwars doorheen lijkt te lopen, was er nog niet in 1629.

6. De linie liep hier waarschijnlijk ten zuiden van het Rosmalense wiel.

7. Redoute: Heinis 8 op grote rechthoekige verhoging.

8. Redoute: Heinis 5, op hoge verhoging. Dat de verhoging hier zo hoog is, is waarschijnlijk een gevolg van inversie, d.w.z. dat de locatie slechts gedeeltelijk is opgehoogd en dat voornamelijk de omgeving is afgegraven. De afgravingen dateren uit de 20e eeuw. Ze hangen vermoedelijk samen met de bouw van de wijk de Vliert van ’s-Hertogenbosch (stadion en omgeving) na de Tweede Wereldoorlog.(b)

9. De linie ligt iets ten zuiden van de huidige straat Heinis, de Heinisdijk is afgegraven.

10. Fort St. Anna is verdwenen onder de woonwijk; ligt in het verlengde van de huidige straat Heinis.

De knik in de linie ligt ongeveer bij het nieuwe pad van de Empelseweg naar de Rosmalense Aa



(a) Expugnatio Sylvae-Ducis Ao 1629. Grote kaart van het beleg van Den Bosch door Frederik Hendrik, 1629, Balthasar Florisz. van Berckenrode, Salomon Savery, Theodorus Niels, 1629. https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/RP-P-OB-102.326
(b) M.A. Goddijn: Archeologisch onderzoek naar de bewoningsgeschiedenis van locaties Terp Heinis (BZWV-04), Overdijk (BZWV-08) en De Drieborgt (BZWV-16), Archol Rapport 206, 2014

  • 1585: Eerste kaart waarop de dijk tussen Orthen en Rosmalen duidelijk te zien is. Klik op het plaatje voor een vergroting. thumb heinis 1585 Braun Hogenberg Small
  • 1593: in de jaren van de opstand (Tachtigjarige oorlog 1568-1648) is de Heinisdijk en Hervense dijk ("Orthense – en Rosmaalse Maasdijk") een bedreiging voor de inundatie (onderwaterzetten) van de vesting 's-Hertogenbosch. Er zijn plannen om de dijk te beschermen met een fortificatie, maar die worden niet uitgevoerd. In september 1593 wordt de dijk bij Orthen (gedeeltelijk) geslecht door burgers van 's-Hertogenbosch.
  • 1598: Pachtcontract van boerderij "de Boonhof" van het Bossche Geefhuis ("Tafel van de H. Geest") bij het Heilige-Geestwiel (een van de Rosmalense viswaters van het Geefhuis). Het was een hoefke (een klein bedrijf), dat uit maximaal tien morgen hooi- en weiland bestond.
  • 1601: De Boonhof door soldaten afgebroken.
  • 1603: Beleg van 's-Hertogenbosch door Prins Maurits. Fort Orthen (waarschijnlijk in die tijd een aarden schans) wordt gebruikt door de Prins.

heinis 1603 fort orthen

  • 1609-1621: Twaalfjarig bestand. In deze periode word de dijk rond Orthen weer hersteld.
  • 1629: Frederik Hendrik slaat een beleg rond 's-Hertogenbosch en neemt de stad in na een belegering van 3 maanden. Onderdeel van de belegering is een grote ±50 km lange dijk (linie) rond de stad, die gebruikt werd om 1) de inundatie (onderwaterzetten) van de stad teniet te doen; hiervoor werden rosmolens gebruikt om de onder water gezette gebieden leeg te pompen en 2) het vijandelijke ontzettingsleger tegen te houden.
    De Hervense/Heinisdijk is onderdeel van deze linie. Meer informatie over deze linie o.a. bij www.degroenevesting.nl. Klik hieronder op de kaartjes voor een vergroting: links - een kaart van het verloop van de linie in 1629; rechts - een kaart waar de linie geprojecteerd is op een moderne kaart met informatie over wat er nu nog te zien is in het veld. 

thumb heinis 1629 orig 002 Small thumb heinis 1629 2015 osm

  • 1757: de Waal en de Maas zijn bijna twee maanden dichtgevroren; als het gaat dooien onstaan ijsdammen en kruiend ijs tot wel 5 m hoog.  Te Orthen,een Gehugt ten Noorden, kort onder deze Stad, op den Rosmaalsen Dyk gelegen, heeft het bekommerlyk gestaan; de meeste Muren der Huizen, aan den Noordkant, zijn vernield en ingestort; de Dyk, waar in ook drie Breuken gevonden worden, eene bij het Huis van de Grindt, en twee aan de Hennis, stroomde doorgaans vier of vyf voeten over; hier was ook gene schuilplaats, als op Solders of Gebinten. 

heinis 1757 jacob pierlinck2

 Jacob Pierlinck: De verschrikkelijke Watersnood Langs de Rivieren de Waal en de Maas, voorgevallen in de Maand February des Jaars 1757, Isaak Tirion, Amsterdam, 1757. 
  • 1781: Overstroming waarbij het Platte wiel ontstaat.

heinis 1793 hgeestwiel rosmalensewiel orig


  • 1815: wegens oorlogsdreiging worden gronden buiten de stad 's-Hertogenbosch onder water gezet (inundatie). Dat geldt ook voor de polders rond de Heinisdijk. 
  • 1829 - 1839: Wederom inundatie, nu vanwege de Belgische opstand. Ondanks herhaalde verzoeken van het Polderbestuur van de Polder de Vliert aan de 'Opperbevelhebber van de vesting 's-Hertogenbosch' en aan de koning, blijft dit 10 jaar in stand. Ook herhaalde verzoeken om restitutie van grondbelasting hebben geen effect. 
  • 1850: In Februari 1850 .... Door twee doorbraken in de dijken naa de Hennist bij Rosmalen stroomde het water met ontzettende kracht den Vliertschen polder in. Onze stad stond geheel blank, op de Markt en eenige straten na. Sedert 1799 was het water niet zo hoog geweest. Provinciale Noordbrabantsche en 's-Hertogenbossche courant, van 13 mei 1916 "Uit de oude historie van Den Bosch en Brabant".
  • 1855: ....een doorbraak in den dijk [bij Alem FS] viel ter breedte van ruim 120 ellen, waarvan de diepte onpeilbaar is, en Maas en Waal stormden daarop met een woedend geweld in de Noord-brabantsche benedenpolders; den 5 [= 5 maart FS] werd het nog gestuit door de binnen dijken, doch het klom steeds, en na den middag begon het over de Orthensche en Gerwensche [= Hervense FS] dijken te loopen , het gevaar was groot. Menschen en vee hebben zich op de Orthenschans en in de stad zoo spoedig mogelijk moeten redden , de dijken van Gerwen en dien van den Hennis begonnen overteloopen , het grootste gedeelte der stad staat reeds onder water, in de achterbuurten, waar het zeer ellendig uitziet, worden zoo veel mogelijk levensmiddelen gebragt , wijl vele menschen zich in liet geheel niet buitens huis kunnen begeven en op hunne zolders gevlugt zijn. ....Den 6 maart is, zooals daags te voren voorzien werd,  de dijk te Orthen niet alleen overstroomd, maar daarin is ook een groot gat geloopen, ook de Hennens dijk [= Heinisdijk FS] tussen Gerwen [= Herven FS] en Rosmalen , bezweek; en met een verval van een Nederlandsche el stadwaarts , de gehele stad staat met uitzondering van het kleinste hoogste gedeelte onder water , de ellende is groot. ... Groot en hartverscheurend is de ramp, welke ons op nieuw treft ; zouden wij in onze omstreken dan altijd veroordeeld blijven om in den winter door dijkbraak en ijs geteisterd te worden, en in den zomer door het opperwater vernield te worden? Provinciale Noordbrabantsche en 's-Hertogenbossche courant (PNHC), van 8 maart 1855, www.delpher.nl.
  • Men zal zich herinneren, dat bij den laatsten watersnood twee menschen van het gehucht Orthen en Gerwen jammerlijk het leven verloren en spoorloos verdwenen. liet lijk van een van hen, met name A. van der Krabben, is donderdag morgen onder de citadel bij het sluisje gevonden..... Ook bet tweede lijk, dat van P. Engelen, is heden in de nabijheid van het in den dijk gespoelde gat onder het gehucht Gerwen gevonden.  PNHC, 23 april 1855, www.delpher.nl.
  • 1860: De "redoute te Herven" (verdedigingswerk) wordt aangelegd: een gesloten aarden werk, vierkant met natte gracht. In 1870 met negen stukken geschut bewapend. In 1926 als verdedigingswerk opgehe­ven, jeugdhuis, later woonhuis van kunstschilder Titselaar (witte huis op heuvel ten oosten van volkstuintjes).
  • 1880: Kaart van het waterschap van de Polder van der Eigen. Op deze kaart staat het Platte wiel aangegeven als "Gat van Hanna Coolen". Hanna Coolen was een weduwe die de herstelkosten van de dijk niet kon opbrengen en door het polderbestuur onteigend werd (wanneer?).

heinis 1880 hgeestwiel rosmalensewiel

  • 1880-1899: In deze periode is het wiel ontstaan dat later Duitse Wiel is gaan heten.

heinis 1890 1899 hgeestwiel rosmalensewiel2

heinis 1936 herven

De dorpjes Herven (bij Orthen) en Heinis (bij Rosmalen), topografische kaart 1936. In rood de dijk. De gele stippellijn geeft de grens tussen 's-Hertogenbosch en Rosmalen. Hier was eeuwenlang de grens van het vrijdom van 's-Hertogenbosch. Geboren aan de Orthense kant was je poorter van 's-Hertogenbosch, aan de Rosmalense kant niet.   

orthen 815 alfger

  • 815: eerste vermelding van het dorp Orthen: "... tradidit Alfger ... in Ortinon terram ad modia x sementis et prata, et in illam sylvam porcos duos.Alfger schenkt (aan de abdij van Lorsch in Duitsland) in Orthen land voor 10 modia zaaikoren, weiland en bos voor twee varkens. De modius (Romeinse schepel) is een Oud-Romeinse maateenheid, ongeveer 8,75 liter, grofweg de inhoud van een emmer.

Orthen ligt bij de Dieze en zal in die tijd regelmatig bedreigd worden door overstromingen van deze rivier. Is er in die tijd ook al een dijk bij Orthen om het water te keren?

orthen 850 runfridus

  • 850: "In villa Hortina dedit Runfridus terram ad seminandum modios x et mansos cum pratis, pascuis, sylva, piscatoriis et omnibus adjacentiis."  In villa Orthen (= de Frankische villa of dorp Orthen) gaf Runfridus (ook aan de abdij van Lorsch) land om te zaaien, 10 modia en een hoeve met velden, weiden, bos, visvijvers en al het omliggende.

Wijzen de visvijvers op wielen of zijn het door mensen aangelegde vijvers? 

  • 12e eeuw: bewoning op een zandrug, op de locatie van de Heinis. Bewoningsresten, waaronder een waterput, worden gevonden bij een opgraving bij de bouw van het Kantoor van de Toekomst (Reitscheweg) in 1990.
Boshoven en van Genabeek, 's-Hertogenbosch archeologische verwachtingskaart, BAAC rapport 05.080, 2008.
  • 1200: de Maas bij Heusden wordt bedijkt; omdat de stroomgeul hierdoor beperkt wordt, komen er meer overstromingen voor in het onbedijkte gedeelte bij Empel en Orthen.
  • 9e  - 13e eeuw: "Bij het doorgraven van een dijk bij Heinis voor de aanleg van een nieuwe rijksweg(1) kwam onder deze dijk een oude cultuurlaag aan het licht, waarin zich urnscherven bevonden.Op iets hoger niveau kwamen ook middeleeuwse scherven, o.a. Pingsdorfaardewerk(2) aan het licht. De plaats werd ontdekt door onze correspondent L. A. Ceelen uit Heesch." 
    R.O.B. Amersfoort G. Beex. BULLETIN VAN DE KONINKLIJKE NEDERLANDSE OUDHEIDKUNDIGE BOND, November 1971, Jaargang  70 /  Aflevering 4 / Met Nieuwsbulletin Aflevering 11/12   https://journals.open.tudelft.nl/index.php/knob/issue/view/70_4/154

    (1) Aanleg A2 in 1971     (2) 9e - 13e eeuw

  • 1281: Jan II van Brabant geeft Heinis-gronden uit in erfpacht.

    "….unum frustum terre situm apud Hynen in loco qui dicitur Vliedert versus Orthen, item unum frustum terre dictum Mertert situm inter montes apud Hinen, item unum frustum terre dictum Mortert situm inter medium villarum Hynen et Roesmalen …"

     een stuk grond gelegen bij Hynen ter plaatse genoemd Vliert achter Orthen, ook een stuk land genaamd Mertert gelegen tussen de bergen bij Hinen, ook een stuk land genaamd Mortert gelegen midden tussen de dorpen Hynen en Roesmalen

    Deze gronden (en andere) worden door een rentmeester, namens hertog Jan II van Brabant aan Gerlacus genaamd Cnode, burger in 's-Hertogenbosch verkocht. 

    Bronnen: Camps, H.P.H., ed., Oorkondenboek van Noord-Brabant tot 1312. I De Meierij van 's-Hertogenbosch (met de heerlijkheid Gemert) (2 bdn.; Den Haag 1979) nr. 378, p. 474 d.d. 15 september 1281.
  • 1300:Jan II doet afstand van goederen in Rosmalen, Heinis, Bruggen en Hintham, ten gunste van de inwoners van die dorpen.
  • 1309: Jan II van Brabant richt het waterschap "de polder van der Eigen" op: Wij, Johannes hertog van Lotharingen Brabant en Limburg … bepalen … dat de mannen binnen de hier na te noemen grenzen en palen geerfd zijnde zeven beheerders kiezen zullen ...

    … bevelen, beschikken, verzorgen en handelen zullen binnen de grenzen en palen hiervan beschreven van genoemd land over de dyken, greppen, waterleidingen, gewoonlijk genaamd weteringen, sluizen en al wat betrekking heeft op de vruchtbaarmaking en het gemeen nut van genoemd land.

    In het charter wordt de zuidgrens van het gebied o.a. aangegeven met "ab ipsa ecclesia de Roesmalen usque ad ecclesiam de Orthen": van de genoemde kerk van Rosmalen tot aan de kerk van Orthen.

bhic 4721 001 006 charter 1309bheinis 1309 charter eigen jaartal

Of de Orthense en Rosmalense Maasdijk al in die tijd bestond is onbekend. In (2) lezen we: "Tijd van bedijking is onbekend, doch vóór den jare 1309 schijnt dezelve slechts laag bekaad te zijn geweest, en toen of kort na dien tijd de kaden verhoogd, en alzoo van lieverlede tot dijk gebragt". Als het de zuidzijde van de polder van der Eigen was, zal er toch wel een soort dijk of natuurlijke zandrug zijn geweest. 

  • 1315: de Maas wordt bedijkt bij Empel.
  • ±1325: landweer Reitscheweg. Bij opgraving bij het kantoor Bolduc aan de Reitscheweg worden paalafdrukken gevonden die kunnen duiden op een landweer, een soort verdedigingswerk uit de eerste helft van de 14e eeuw. 
A.A.J. Griffioen: De grens tussen 's Hertogenbosch en Rosmalen. Een archeologische opgraving aan de Reitscheweg en de Amerikastraat te 's Hertogenbosch, ADC Rapport 3903, Amersfoort, 2015. 
  • 1360: In den jaere 1360 ... volgens privilegie van den hertog Wenseslaus is Jan Dicbier, hoogschout van Den Bos, mede gecompereerdt met de heemraden van den polder Eijgen op den dijck van Orten, beginnende aen den Ruijvogels Wiel tot aen de heerlijchijt van Empell. De eerste vermelding van een dijk bij Orthen. Net naast waar nu het gebouw van de volkstuinvereniging staat, was vroeger een klein wiel, het ruivogelswiel. Blijkbaar was het een wiel waar vogels in de herfst kwamen om te ruien. Bij de aanleg van de volkstuinvereniging in 1972 is dit wiel gedempt.
Kroniek van het Sint Geertruiklooster
  • 1391: Uit de schoutsrekeningen van Rosmalen: HENKEN VAN ORTEN over die lantwere ghevaren geiffent voer die scepenen om II gulden. Blijkbaar is de landweer verboden terrein. Het is niet zeker of het hier gaat om de landweer van de Heinis, maar er zijn geen andere landweren in Rosmalen bekend. 
Schoutsrekeningen, Algemeen Rijksarchief Brussel, inv.nr.2789.
  • 1473: Beerse overlaat komt in gebruik. Hierdoor worden de zandgronden van Rosmalen en de landbouwgronden rond Orthen vaker bedreigd door het Maaswater en wordt er een dijk aangelegd (of de al bestaande dijk wordt verhoogd). Deze dijk wordt Orthense en Rosmaalse Maasdijk genoemd en is de zuidelijke waterkering van het waterschap "de Polder van der Eigen".

Met bijdragen van J.G. Leenders:

Bijdrage tot de waterschapsgeschiedenis van 's-Hertogenbosch (vier delen) in Brabants Heem,1977-29Brabants Heem,1978-30Brabants Heem,1979-31

Tot de Zeeuwse keure / Het ontstaan van de naam "van der(n) Eigen" / Een plan tot watervrijmaking van het Maaskant-gebied  Brabants Heem 1972-24

(2) statistiek tableau der polders in Noord-Braband, Comai(?), ... Ingenieur Rijkswaterstaat, 1843

 

urn NBmuseum 08504.1IJzertijd  (800 v. Chr - 500 n. Chr) "Bij grondverbetering door werkverschaffing werd in 1935 een urnenveld aangesneden. De urnen behoorden tot het zogenaamde Harpstedttype. Een der urnen (Mus. no. 8504) bevindt zich nog in het Noordbrabants Museum. Het urnenveld bevond zich bij Heines, ruim een kilometer ten westen van het centrum van Rosmalen."  G. Beex: Archeologisch overzicht der gemeente Rosmalen, Brabants Heem, jaargang 22, 1970.

Achtergrondinformatie over de Heinis.

Niet direct via menu beschikbaar; artikelen zijn beschikbaar via links in artikelen in hoofdcategorie Heinis.

Wat is/doet het IVN?

IVN 's-Hertogenbosch
IVN 's-Hertogenbosch is een vereniging met als doel natuur- en milieu-educatie.

Actieve vrijwilligers
IVN 's-Hertogenbosch bestaat uit actieve vrijwilligers. Onze vereniging kent zowel volwassen leden als jeugdleden.

Wat staan we voor?
Wij willen iedereen stimuleren de natuur te ontdekken rond de thema's educatie en bescherming.

 

button lid worden button lid worden
button lid worden button lid worden button natuurbeleving voor bijzondere groepen

Facebook logo 150   facebookbutton

 

   

Contact met IVN 's-Hertogenbosch e.o.

© 2021 IVN - VNW 's-Hertogenbosch e.o.