Informatie over natuurgebied De Heinis.

fortje herven 20190218 161602 Small
Herven 62: het witte huis op de heuvel westelijk van volkstuinen

 

In 1860 wordt de “redoute te Herven” (verdedigingswerk) aangelegd: een gesloten aarden werk, vierkant met natte gracht. Het is bedoeld als dekking voor de weg tussen stelling Hintham en ‘s-Hertogenbosch. In 1870 met negen stukken geschut bewapend.In 1886 verloor het fort zijn militaire status. Er is nooit een schot gelost. In de Tweede Wereldoorlog stond er Duits geschut. Later werd het jeugdhuis (misschien van de Kajotters - KAJ = Katholieke ArbeidersJeugd). Vanaf 1960 werd het woonhuis/atelier van kunstschilder Titselaar, nu van kunstenaar Gerard van den Dobbelsteen. Het wordt ook wel “het fortje” genoemd, als tegenhanger van het grote fort Orthen.

Zie https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/de-stellingen-hintham-en-vught

 

heinis 1955ca fortje huisTitselaar fotoRoelands gemeentearchief2
foto: Roelands, J.A.M., 1950-1960. Herven 62.Gemeentearchief 's-Hertogenbosch https://denboschpubliek.hosting.deventit.net/detail.php?nav_id=0-1&index=2&imgid=21199216&id=14774266
      redoute herven duits geschut
Duits geschut na de Tweede Wereldoorlog

De Herven

De Herven is een gehucht dat aan de Orthense kant van de dijk ligt; het werd vroeger ook tot Orthen gerekend. De oudste boerderij stamt uit de 16e/17e eeuw. In de twintigste eeuw stonden er zo'n twintig boerderijen en arbeidershuisjes. Tijdens de Tachtigjarige oorlog en het beleg van 's-Hertogenbosch in 1629 was de dijk onderdeel van de linie van de belegeraar Frederik Hendrik.

1629

In 1629 was ter hoogte van het woonhuis Herven 60A een redoute, een versterking of wachtpost. Bij deze redoute splitste de linie zich in een gedeelte naar het Fort Orthen (kwartier van Willem van Nassau) en een gedeelte richting 's-Hertogenbosch; de laatste tak is de huidige loop van de dijk. Achter het woonhuis Herven 60A zien we nog steeds een verhoging. Het ligt voor de hand om te veronderstellen dat bij deze vertakking het relatief eenvoudig was om hoog en droog een aantal huizen te bouwen.

heinis 1629 redoute herven

herven 60A achterzijdeSmall

Herven, 1629, met redoute en splitsing in de dijk: tak A naar Fort Orthen, tak B (de Koedijk) naar 's-Hertogenbosch / Achterzijde Herven 60A met oude tak (= A) van de dijk; aan de voorkant van het huis ligt de huidige dijk (= tak B). Foto Ferd Sauter, 2016.

 


 

17e eeuw

herven 58 20190218 162110 SmallWaarschijnlijk eind 16e of begin 17e eeuw is de boerderij Herven 58 gebouwd, nu een gemeentelijk monument. Het is de vraag of dit vóór of na het beleg van 's-Hertogenbosch in 1629 is geweest. De huidige opzet van de boerderij is 18e-eeuws.

http://www.bossche-encyclopedie.nl/panden/herven%2058.htm

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Op een oude kaart uit 1616 staat o.a. de dijk van Orthen naar Rosmalen (letter I). Ook het Orthense wiel staat aangegeven. De dijk aan de zuidkant van het wiel is "afgehaelt" (E) en aan de noordkant is een "nieuwen dijck" (F). Dit hing samen met de wens van 's-Hertogenbosch dat de dijk wat verder van de stad af zou komen te liggen. In de 16e eeuw werd Orthen zo goed als gesloopt en afgegraven om de dreiging uit Gelre en later van de protestanten uit het Noorden, dat via hoger gelegen gronden de stad zou kunnen naderen, af te weren. In het twaalfjarig bestand (1609-1621) werd Orthen weer geleidelijk opgebouwd en in 1616 was er daarom sprake van een "nieuwen dijck". Zie ook http://www.bosschebladen.nl/media/pdf/2010-3-03Genabeek.pdf.

heinis 1616 kaart orthen

A De Ortensche poort

B den weg van de stadt nae orten

C de lange brugge

D den dyck nae Empel

E den ouden dijck  afgehaelt

F den nieuwen dijck nu gemaeckt

G hooch lant daermee den dijck voort maecken sal

H leech lant oude gemeijnt

I den Dijck nae Roosmaels

Voor zover bekend, de eerste kaart waar de dijk tussen Orthen en Rosmalen goed te zien is. Verbeeld wordt het 'wonder van Empel' in 1585. Schuin rechts boven de letters BOSCH vindt u de dijk (met drie figuren); links de kerk van Orthen, rechts nog net te zien de kerk van Rosmalen. De dijk met de molen (tussen de woorden GEN en BOSCH) is de Koedijk. 

heinis 1585 Braun Hogenberg Small

  • 1907: Bouw van boerderij "De Noordpool"; Marinus Tibosch had drie winters daarvoor met steekschop, paard en boerenkiepkar de omgeving opgehoogd met zand uit Rosmalen.
  • 1920: Kerstmis 1920 overstroming; water staat tot de dakgoot van de Noordpool. Fam. Tibosch vlucht met vee naar Berlicum tot Februari. Jaar daarop "goed grasjaar", vanwege bemesting door Maaswater.
  • 1940-1945: Tweede Wereldoorlog. Duitse uitkijkpost bij wiel dat dan Duitse Wiel gaat heten. Duits geschut op de redoute.
  • 1942: sluiten Beerse overlaat.
  • 1950 (?) : zandafgravingen in het Heinisgebied, waarschijnlijk gebruikt voor stadsuitbreiding (de Vliert?).
  • 1970: Begin jaren '70 eist de gemeente 's-Hertogenbosch het Heinisgebied, dat toen nog van de gemeente Rosmalen was, op voor stadsuitbreiding. Project­ontwikkelaar Stienstra sluit een contract met de gemeente over het vestigen van flats en een hotel in het Hei­nisgebied. Na protesten wijzigt de gemeente het bestemmingsplan ten gunste van de natuur. Met dank aan Steven Tibosch, boer en wethouder van Rosmalen, (bewoner van boerderij "de Noordpool" aan de Heinisdijk). Uiteindelijk (20 jaar later) wordt de ge­meente veroordeeld tot het betalen van 80 miljoen gulden aan Stienstra.
  • 1985: Aanplant van bos langs Reitscheweg (oostelijk deel van de Heinis).
  • 2017: aanleg poel van Verkuijlen, achter het huis van Jan Verkuylen in de Herven. In de jaren hierna wordt het aangrenzende dijkvak (tegenover Herven 60) ingezaaid met wilde bloemen en minder frequent gemaaid. Op inititief van de wergreop Natuur op Noord worden er vier bomen geplant: moerbei, walnoot en twee meidoorns.
  • 2022: inzaaien van nieuwe boekweitakker op de 'Heinisdag' in april 2022. Deze akker in de hoek Balkweg - Bruistensingel krijgt de naam 'Tiboschakker '.

kaart 1629 Expugnatio Sylvae-Ducis(a); uitsnede omgeving van Heinisdijk en Hervensedijk, met linksonder het kwartier van Willem Van Nassau bij Orthen. Rechtsbovenin een stukje van Fort Sint Anna aan de rand van het huidige Rosmalen. Daartussen de Heinisdijk met aan de zuidkant nummer 37: Cavallerie van de graaf van Limburg-Stirum

heinis 1629 orig 002 Smallthumb heinis 1629 2015 osm

(a) Expugnatio Sylvae-Ducis Ao 1629. Grote kaart van het beleg van Den Bosch door Frederik Hendrik, 1629, Balthasar Florisz. van Berckenrode, Salomon Savery, Theodorus Niels, 1629. https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/RP-P-OB-102.326

overlay van een recente kaart (2015) met de kaart Expugnatio Sylvae-Ducis(a) uit 1629 over het beleg van 's-Hertogenbosch door Frederik Hendrik gedurende de Tachtigjarige oorlog. 

 © Ferd Sauter, 2015

heinis 1629 2015 osm

thumb heinis 1629 orig 002 Small

1  Fort Orthen; de achterkant van het schiereiland waar Fort Orthen nu op ligt, vertoont overeenkomsten met de linie.

2. Redoute: achter het huis Herven 60A. De linie splitst zich hier in een tak richting Fort Orthen en richting de stad. De tak richting Fort Orthen gaat achterlangs de boerderij; de tak richting de stad buigt verderop naar het zuiden en gaat over in de voormalige Koedijk en langs de voormalige Koesluis.

3. Redoute waar nu een schuur staat van de volkstuinvereniging.

4. Knik in de dijk bij het Heilige-Geestwiel.

5. Het wiel waar de linie dwars doorheen lijkt te lopen, was er nog niet in 1629.

6. De linie liep hier waarschijnlijk ten zuiden van het Rosmalense wiel.

7. Redoute: Heinis 8 op grote rechthoekige verhoging.

8. Redoute: Heinis 5, op hoge verhoging. Dat de verhoging hier zo hoog is, is waarschijnlijk een gevolg van inversie, d.w.z. dat de locatie slechts gedeeltelijk is opgehoogd en dat voornamelijk de omgeving is afgegraven. De afgravingen dateren uit de 20e eeuw. Ze hangen vermoedelijk samen met de bouw van de wijk de Vliert van ’s-Hertogenbosch (stadion en omgeving) na de Tweede Wereldoorlog.(b)

9. De linie ligt iets ten zuiden van de huidige straat Heinis, de Heinisdijk is afgegraven.

10. Fort St. Anna is verdwenen onder de woonwijk; ligt in het verlengde van de huidige straat Heinis.

De knik in de linie ligt ongeveer bij het nieuwe pad van de Empelseweg naar de Rosmalense Aa



(a) Expugnatio Sylvae-Ducis Ao 1629. Grote kaart van het beleg van Den Bosch door Frederik Hendrik, 1629, Balthasar Florisz. van Berckenrode, Salomon Savery, Theodorus Niels, 1629. https://www.rijksmuseum.nl/nl/collectie/RP-P-OB-102.326
(b) M.A. Goddijn: Archeologisch onderzoek naar de bewoningsgeschiedenis van locaties Terp Heinis (BZWV-04), Overdijk (BZWV-08) en De Drieborgt (BZWV-16), Archol Rapport 206, 2014

  • 1585: Eerste kaart waarop de dijk tussen Orthen en Rosmalen duidelijk te zien is. Klik op het plaatje voor een vergroting. thumb heinis 1585 Braun Hogenberg Small
  • 1593: in de jaren van de opstand (Tachtigjarige oorlog 1568-1648) is de Heinisdijk en Hervense dijk ("Orthense – en Rosmaalse Maasdijk") een bedreiging voor de inundatie (onderwaterzetten) van de vesting 's-Hertogenbosch. Er zijn plannen om de dijk te beschermen met een fortificatie, maar die worden niet uitgevoerd. In september 1593 wordt de dijk bij Orthen (gedeeltelijk) geslecht door burgers van 's-Hertogenbosch.
  • 1598: Pachtcontract van boerderij "de Boonhof" van het Bossche Geefhuis ("Tafel van de H. Geest") bij het Heilige-Geestwiel (een van de Rosmalense viswaters van het Geefhuis). Het was een hoefke (een klein bedrijf), dat uit maximaal tien morgen hooi- en weiland bestond.
  • 1601: De Boonhof door soldaten afgebroken.
  • 1603: Beleg van 's-Hertogenbosch door Prins Maurits. Fort Orthen (waarschijnlijk in die tijd een aarden schans) wordt gebruikt door de Prins.

heinis 1603 fort orthen

  • 1609-1621: Twaalfjarig bestand. In deze periode word de dijk rond Orthen weer hersteld.
  • 1629: Frederik Hendrik slaat een beleg rond 's-Hertogenbosch en neemt de stad in na een belegering van 3 maanden. Onderdeel van de belegering is een grote ±50 km lange dijk (linie) rond de stad, die gebruikt werd om 1) de inundatie (onderwaterzetten) van de stad teniet te doen; hiervoor werden rosmolens gebruikt om de onder water gezette gebieden leeg te pompen en 2) het vijandelijke ontzettingsleger tegen te houden.
    De Hervense/Heinisdijk is onderdeel van deze linie. Meer informatie over deze linie o.a. bij www.degroenevesting.nl. Klik hieronder op de kaartjes voor een vergroting: links - een kaart van het verloop van de linie in 1629; rechts - een kaart waar de linie geprojecteerd is op een moderne kaart met informatie over wat er nu nog te zien is in het veld. 

thumb heinis 1629 orig 002 Small thumb heinis 1629 2015 osm

  • 1757: de Waal en de Maas zijn bijna twee maanden dichtgevroren; als het gaat dooien onstaan ijsdammen en kruiend ijs tot wel 5 m hoog.  Te Orthen,een Gehugt ten Noorden, kort onder deze Stad, op den Rosmaalsen Dyk gelegen, heeft het bekommerlyk gestaan; de meeste Muren der Huizen, aan den Noordkant, zijn vernield en ingestort; de Dyk, waar in ook drie Breuken gevonden worden, eene bij het Huis van de Grindt, en twee aan de Hennis, stroomde doorgaans vier of vyf voeten over; hier was ook gene schuilplaats, als op Solders of Gebinten. 

heinis 1757 jacob pierlinck2

 Jacob Pierlinck: De verschrikkelijke Watersnood Langs de Rivieren de Waal en de Maas, voorgevallen in de Maand February des Jaars 1757, Isaak Tirion, Amsterdam, 1757. 
  • 1781: Overstroming waarbij het Platte wiel ontstaat.

heinis 1793 hgeestwiel rosmalensewiel orig


  • 1815: wegens oorlogsdreiging worden gronden buiten de stad 's-Hertogenbosch onder water gezet (inundatie). Dat geldt ook voor de polders rond de Heinisdijk. 
  • 1829 - 1839: Wederom inundatie, nu vanwege de Belgische opstand. Ondanks herhaalde verzoeken van het Polderbestuur van de Polder de Vliert aan de 'Opperbevelhebber van de vesting 's-Hertogenbosch' en aan de koning, blijft dit 10 jaar in stand. Ook herhaalde verzoeken om restitutie van grondbelasting hebben geen effect. 
  • 1850: In Februari 1850 .... Door twee doorbraken in de dijken naa de Hennist bij Rosmalen stroomde het water met ontzettende kracht den Vliertschen polder in. Onze stad stond geheel blank, op de Markt en eenige straten na. Sedert 1799 was het water niet zo hoog geweest. Provinciale Noordbrabantsche en 's-Hertogenbossche courant, van 13 mei 1916 "Uit de oude historie van Den Bosch en Brabant".
  • 1855: ....een doorbraak in den dijk [bij Alem FS] viel ter breedte van ruim 120 ellen, waarvan de diepte onpeilbaar is, en Maas en Waal stormden daarop met een woedend geweld in de Noord-brabantsche benedenpolders; den 5 [= 5 maart FS] werd het nog gestuit door de binnen dijken, doch het klom steeds, en na den middag begon het over de Orthensche en Gerwensche [= Hervense FS] dijken te loopen , het gevaar was groot. Menschen en vee hebben zich op de Orthenschans en in de stad zoo spoedig mogelijk moeten redden , de dijken van Gerwen en dien van den Hennis begonnen overteloopen , het grootste gedeelte der stad staat reeds onder water, in de achterbuurten, waar het zeer ellendig uitziet, worden zoo veel mogelijk levensmiddelen gebragt , wijl vele menschen zich in liet geheel niet buitens huis kunnen begeven en op hunne zolders gevlugt zijn. ....Den 6 maart is, zooals daags te voren voorzien werd,  de dijk te Orthen niet alleen overstroomd, maar daarin is ook een groot gat geloopen, ook de Hennens dijk [= Heinisdijk FS] tussen Gerwen [= Herven FS] en Rosmalen , bezweek; en met een verval van een Nederlandsche el stadwaarts , de gehele stad staat met uitzondering van het kleinste hoogste gedeelte onder water , de ellende is groot. ... Groot en hartverscheurend is de ramp, welke ons op nieuw treft ; zouden wij in onze omstreken dan altijd veroordeeld blijven om in den winter door dijkbraak en ijs geteisterd te worden, en in den zomer door het opperwater vernield te worden? Provinciale Noordbrabantsche en 's-Hertogenbossche courant (PNHC), van 8 maart 1855, www.delpher.nl.
  • Men zal zich herinneren, dat bij den laatsten watersnood twee menschen van het gehucht Orthen en Gerwen jammerlijk het leven verloren en spoorloos verdwenen. liet lijk van een van hen, met name A. van der Krabben, is donderdag morgen onder de citadel bij het sluisje gevonden..... Ook bet tweede lijk, dat van P. Engelen, is heden in de nabijheid van het in den dijk gespoelde gat onder het gehucht Gerwen gevonden.  PNHC, 23 april 1855, www.delpher.nl.
  • 1860: De "redoute te Herven" (verdedigingswerk) wordt aangelegd: een gesloten aarden werk, vierkant met natte gracht. In 1870 met negen stukken geschut bewapend. In 1926 als verdedigingswerk opgehe­ven, jeugdhuis, later woonhuis van kunstschilder Titselaar (witte huis op heuvel ten oosten van volkstuintjes).
  • 1880: Kaart van het waterschap van de Polder van der Eigen. Op deze kaart staat het Platte wiel aangegeven als "Gat van Hanna Coolen". Hanna Coolen was een weduwe die de herstelkosten van de dijk niet kon opbrengen en door het polderbestuur onteigend werd (wanneer?).

heinis 1880 hgeestwiel rosmalensewiel

  • 1880-1899: In deze periode is het wiel ontstaan dat later Duitse Wiel is gaan heten.

heinis 1890 1899 hgeestwiel rosmalensewiel2

heinis 1936 herven

De dorpjes Herven (bij Orthen) en Heinis (bij Rosmalen), topografische kaart 1936. In rood de dijk. De gele stippellijn geeft de grens tussen 's-Hertogenbosch en Rosmalen. Hier was eeuwenlang de grens van het vrijdom van 's-Hertogenbosch. Geboren aan de Orthense kant was je poorter van 's-Hertogenbosch, aan de Rosmalense kant niet.   

Achtergrondinformatie over de Heinis.

Niet direct via menu beschikbaar; artikelen zijn beschikbaar via links in artikelen in hoofdcategorie Heinis.

Wat is/doet het IVN?

IVN 's-Hertogenbosch
IVN 's-Hertogenbosch is een vereniging met als doel natuur- en milieu-educatie.

Actieve vrijwilligers
IVN 's-Hertogenbosch bestaat uit actieve vrijwilligers. Onze vereniging kent zowel volwassen leden als jeugdleden.

Wat staan we voor?
Wij willen iedereen stimuleren de natuur te ontdekken rond de thema's educatie en bescherming.

 

button lid worden button lid worden
button lid worden button lid worden button natuurbeleving voor bijzondere groepen

Facebook logo 150   facebookbutton

 

   

Contact met IVN 's-Hertogenbosch e.o.